KAKAWIHAN BUDAK BAHEULA

Lucu, barudak kelas tilu SD nyaranyi dina panggung bari tinggaritek jaroged. Naon nu dikawihkeunana ? Lagu dangdut…! Nu lalajo kaasup kolot-kolot kaleprok, kataji. Enya kuring ge kataji ku walanterna. Tapi hate bet jadi rempan…Emh, deudeuh teuing budak Sunda leuwih wanoh kana lalaguan nu jalebrog. Ku kolotna teu diwanohkeun kana lalaguan anu pas jeung alam pikir barudak.

Baheula kakawihan barudak teh luyu jeung jiwa barudak. Bijil tina pangaruh alam nu masih asri. Blung-blongna lembur, cur-corna cai, rajegna tatangkalan jadi ilham kana tumuwuhna kawih. Nepi ka saolah-olah jadi bagian tina “kawihna” alam. Kiwari eta kakawihan teh kawas geus sirna. Nu kari, ukur galindengna dina panineungan.

Ditilik tina guguritanana, kawih barudak baheula teh kawas nu diluyukeun jeung kaayaan mangsa maranehna ngawih. Upamana dina mangsa keur ulin, keur heureuy, keur milampah hiji kaulinan, atawa memang keur karakawihan.

Conto nu kuring inget keneh, atawa inget-inget poho :

1.Waktu keur ulin dina dahan :

Eundeuk eundeukan lagoni
Meunang peucang sahiji
Leupas deui ku nini
Beunang deui ku aki

Eundeuk-eundeukan cangkuang
Bale bandung paseban
Meunang peucang pa ujang
Leupas deui ku akang

( judul kawih : Eundeuk-Eundeukan )

2.Waktu keur diuk bari suku dirumbaykeun :

Ucang-ucang angge

Mulung muncang diparanje

Digogog ku anjing gede

Anjing gede nu pa lebe

Ari gog, gog cungungung

Ari gog, gog cungungung

( judul kawih : Ucang Angge )

3.Waktu keur cungkelik cungkedang :

Cungkelik cungkedang , budak leutik hayang gedang *)

( judul kawih : Cungkelik Cungkedang )

4.Waktu keur ulin ningali bulan :

Bulantok-bulantok, aya bula sagede batok
Bulanting-bulanting, aya bulan sagede piring

Bulantok-bulantok, bulan gede bulan montok

Bulantok-bulantok, moncorong sagede batok
( judul kawih : Bulantok )

5.Waktu keur ulin di buruan atawa di tegalan :

Oray-orayan, luar léor mapay sawah,
Entong ka sawah, paréna keur sedeng beukah,
Oray-orayan, luar léor mapay kebon,
Entong ka kebon, loba barudak keur ngangon,

Mending gé teuleum, di leuwi loba nu mandi,
Saha nu mandi
Anu mandina pandeuri.

( judul kawih : Oray-Orayan )

6.Waktu keur ulin di reuma, di tegalan atawa di leuweung :

(1)

Jaleuleu….. ja, tulak tuja eman….. gog

Seureuh leuweung….. bay, jambe kolot….. bug

Ucing katinggang songsong , ngek !

( judul kawih : Jaleuleu )

(2)

Ole ole ogong  - melak cabe diTarogong

Dihakan ku anak bagong - Diudag ka leuweung ganggong

( judul kawih : Ole-Ole Ogong )

7.Waktu keur ulin di saung :

Ojok-ojok uang-aung, ngarojok anu di saung,
Nu di saung bau sigung,dirojok lumpat ka lisung,
Hup dengdo, hup dengdo….
( judul kawih : Ole-Olean )

8.Waktu keur ulin ngadagoan raat hujan :

(1)
Trang-trang kolentrang, si londok paeh nundutan
Tikusruk kana durukan, mesat gobang kabuyutan

Nyeh prot…nyeh prot…

( judul kawih : Trang Trang Kolentrang )

(2)

Hujan poyan nyiwit ceuli saeutik…. *)

( judul kawih : Hujan Poyan )

*) hantem dibalikan deui sakahayang.

9.Waktu keur heureuy ngambeu nu hitut :

Tat tit tut daun sampeu, saha nu hitut saha nu ngambeu

Ditembak ku raja mentut, balik-balik ngaburusut

Tat tit tut daun kaliki, saha nu hitut budak lalaki

Ditembak ku raja mentut, balik-balik ngaburusut

Tat tit tut daun kanyere, saha nu hitut budak awewe

Ditembak ku raja mentut, balik-balik ngaburusut

( judul kawih : Tat-Tit-Tut )

10.Waktu keur heureuy sili ciwit :

Paciwit ciwit lutung

Si lutung pindah ka luhur…

( judul kawih : Paciwit-ciwit Lutung )

11. Keur milampah kaulinan campur budak lalaki jeung budak awewe :

 (1)

Oray orayan, oray naon

Oray bungka, bungka naon

Bungka laut, laut naon

Laut dipa, dipa naon

Dipandeuri..

( judul kawih : Oray-Orayan )

(2)
Tokecang tokecang
Bala gendit tosblong
Angeun kacang angeun kacang
Sapendil  kosong

( diselang ku sisindiran model kieu : )

Aya listrik di masigit, caangna ka pabrik kina
Aya istri jangkung leutik, karangan dina pipina

( balik deui kana Tokecang, tuluy sisindiran deui : )

Hayang teuing angeun waluh, angeun waluh dioncoman

Hayang teuing geura wawuh, geus wawuh rek dioconan

( judul kawih : Tokecang )

(3)
Cingciripit tulang bajing kacapit
Kacapit ku bulu pare
Bulu pare seusekeutna
Jol pa dalang mawa wayang
Jekjeknong
( judul kawih : Cingciripit )

(4) 

Ambil ambilan turuktuk hayam samantu

Saha nu diambil kuring mah teu boga incu boga ge anak minantu

Nyai nyai  *) kadieu purah nutu purah ngejo purah ngasakan baligo

Nyerieun sukuna kacugak ku kaliage

Aya ubarna urat gunting campurage tiguling nyocolan dage

( judul kawih : Ambil-Ambilan )

*)  kecap nyai sok diganti ku ngaran budak nu miluan

(5)

Sepdur sepdur mantra-mantri maan dedur

Derap depan dedur

Kahijina kaduana, katilu boleh ditangkap

( judul kawih : Sepdur )

(6)

Sur ser sur ser suling aing tulang maung

Ditoktrokan ku caladi

Diliangan ku bangbara

Dipasieup ku sireupeun

Torotot hiung torotot hiung

( judul kawih : Surser )

(7)

Sasalimpetan jajahan aing nu panjang, huy..huy *)

( judul kawih : Sasalimpetan )

*) hantem dibalikan deui sakahayang.

12.Keur milampah kaulinan husus budak lalaki atawa awewe :

(1)
Pakait-kait suku
Bitisna patumpang-tumpang
Anyaman masing pageuh
Ulah lesot masing pageuh

Anyaman masing pageuh
Tacan lesot ulah lumpat
Nganyamna ulah rusuh
Mun rusuh sok gampang labuh
( judul kawih : Pakait-Kait Suku )

(2)

Perepet jengkol jajahean
Kadempet jempol  jejeretean

Perepet jengkol jajahean
Kadempet kontol  jejeretean

( judul kawih : Perepet Jengkol )

13.Keur ulin karakawihan :

(1)

Ayang-ayang gung, gung goongna rame
menak Ki Wastanu, nu jadi wadana
Naha maneh kitu, tukang olo-olo
Loba anu giruk, ruket jeung kompeni
Niat jadi pangkat,katon kagorengan
Ngantos kanjeng dalem,lempa lempi lempong

Jalan ka Batawi ngemplong
Ngadu pipi jeung nu ompong

( judul kawih : Ayang-ayang Gung )

(2)

BANG KALIMA GOBANG
Bang kalima gobang , bang
Bangkong ditengah sawah, wah
Wahéy tukang bajigur, gur
Guru sakola désa, sa                      
Saban poé ngajar, jar                    
Jarum paranti ngaput, put           
Putri anu gareulis, lis                      
Lisung kadua halu, lu                     
Luhur kapal udara, ra                     
Ragrag di Jakarta, ta                       
Taun opat sabaraha, ha                
Haji rék ka Mekah, kah                 
Kahar dua rébu, bu                                        
Buah meunang ngala, la                               
Lauk meunang nyobék, bek                       
Béker meunang muter, ter                         
Terus ka Cikampék, pek                               
Pékna gagang kalam, lam                            
Lampu eujeung damar, mar                       
Mari kuéh hoho, ho                                       
Hotél pamandangan, ngan                          
Ngantos kangjeng dalem, lem   
Lempa lempi lempong  ngadu pipi jeung nu ompong…..
( judul kawih : Bang Kalima Gobang )

(3)

Cingcangkeling
Manuk cingkleung cindeten
Plos ka kolong bapa satar buleneng

Cingcangkeling
Manuk cingkleung cindeten
Plos ka kolong bapa satar buleneng

Pat lapat pat lapat,  pat lapat katingalan

Masih tebih keneh pisan

Layarna bodas nyengcelak,kasurung ka ombak-obak

( judul kawih : Cingcangkeling )

(4)
Kleung dalengdek, buah kopi raranggeuyan

Keun anu dewek ,ulah pati diheureuyan

( judul kawih : Kleung Dalengdek )

(5)

Tang kumeli kentang ngek ngek - Sarkawi dagang cengek

Kadupak mobil pengek - Ngajoprak bari bengek

( judul kawih : Tang Kumeli )

(6)

Cis kacang buncis nyengcle - Si anggolati kuda

Nu geulis aha ehe – Dipelet  ku kang duda

( judul kawih : Kacang Buncis )

(7)

Beas beureum reum

Reumbay kacang cang

Cang kadele le

Letah sapi pi

Pindang lubang bang

Bangkong hejo jo

Jolijopak jojoli ong

( judul kawih : Beas Beureum )

(8)

Colenak beuleum peuyeum digulaan

Awas bom batok awas bom batok

Rebu rebu randa montok leumpangna dicentok-centok

Sieun nincak tai kotok

( judul kawih : Colenak )

(9)

Cir gobang gocir - Cabe beureum lada

Cing geura taksir - Baju beureum saha

( judul kawih : Gobang Gocir )

               

(10)

Es keleneng gula batu arendogan

Hees jeung eneng tabuh satu padogdagan  

( judul kawih : Es Keleneng )

Cag loba keneh pisan mun ku urang dipaluruh..!

--------------------------------

Ditulis ku Mang Nanang

Catetan : hampura bisi salah.

ASIHAN JEUNG JANGJAWOKAN

Asihan jeung jangjawokan bisa oge disebut kamonesan kolot baheula  anu kiwari geus teu aya, dina harti geus teu dipake, jeung teu dipiwanoh. Ditilik tina kagunaanana asihan jeung jangjawokan teh mangrupa tarekah atawa cara, keur meruhkeun hate batur ku kakuatan batin. Kusabab kitu tangtu wae teu sagawayah jelema bisa. Lantaran cenah aya sarat nu kudu “dibeuli”. Upamana bae kudu puasa, kudu “mutih”, kudu matigeni jeung sajabana.

Bedana asihan jeung jangjawokan dina soal kagunaan. Asihan dipake keur meruhkeun hate batur supaya malik asih, nyaah, atawa bogoh; alhasil keur pangirut. Sedengkeun jangjawokan keur meruhkeun hate batur supaya malik sieun, serab, atawa teu tulus niat gorengna. Jadi bisa disebutkeun keur panyinglar.

Wujud asihan jeung jangjawokan mangrupa runtuyan kalimah, kawas puisi. Tangtu wae  dianggap sakral , jeung  geus maneuh turun-tumurun. Dina prakna dipake, eta asihan atawa jangjawokan teh dipapatkeun atawa digerenteskeun dina hate kalawan husu. Wallahualam mun tea mah hasil, naha enya pedah matih, atawa kabeneran bae. Sabab aya mangsana teurak, aya mangsana heunteu. Mun kabeneran teu teurak, cenah dianggap geus cambal.    

Baheula asihan jeung jangjawokan teh gede pangaruhna dina kahirupan. Upamana barudak jajaka mikabogoh hiji wanoja sok ditarekahan ku asihan. Kitu deui dina nyanghareupan rupa-rupa perkara tara lesot tina asihan jeung jangjawokan. Salian ti asihan jeung jangjawokan  aya keneh nu disebut ajian, jampe, parancah, panyinglar, jeung sajabana. Nu dadasarna mah ngandelkeun kakuatan batin…

Conto asihan : *)

1.Malar dipiasih   

Asihan aing si burung pundung 

maung pundung datang amum 

badak galak datang depa 

oray laki datang numpi

burung pundung burung cidra ku karunya

malik welas malik asih ka awaking

2.Mapag nu rek datang : 

Nu cunduk bayu si anu

nu datang atma si eta

reujeung satineung jeung aing 

mangka datang jeung ragana

mangka cunduk jeung bayuna

mangka baraya jeung satineung

mangka tunggal atmana iya

rasa nira iya rasa nisun

saking purbaning pangeran 

asihna asih ka awaking

3.Ngaleumpeuhkeun hate batur 

Seureuh seuri Pinang nanggeng

apuna galuga angen

gambirna pamuket angen 

bakona galuga sari 

coh nyay, parupat nyay, luko lenyay 

cucunduking aing taruk harendong 

cucunduking aing taruk paku hurang 

keuna asihan awaking 

asihan si leugeut teureup….

4.Malar dipika bogoh

Conto 1.

Asihan sabeulit bumi

asihan salinlang buana

brag asih jadi asih

nu asih lungguh na biwir

nu haat lungguh na soca

roh tuk-truk tuh badan ................(sebutkeun ngaran anu dituju )

mangka welas, mangka asih

raat asih ka badan awaking.

Conto 2.

Tunjuk curuk masing rincuk

di tunjuk kadua mangkuk

diondang sangkala datang 

basa sia ………… (sebutkeun ngaran anu dituju )

geus di tungtun sukma sia………..(sebutkeun ngaran anu dituju )

geus di bawa beunang sia ……….(sebutkeun ngaran anu dituju )

ku aing teu wedi paseuri-seuri

teu weudeu padeuleu-deuleu

tepung tingal mendak layan

amprok jonghok mendak jodo 

aing ………. (ngaran nu mapatkeun asihan ) geura tuturkeun.

 Conto 3.

Ka indung anu ngandung 

ka rama anu ngayuga 

ka indung anu teu ngandung 

ka rama anu teu ngayuga 

ka dulur opat kalima pancer

pang nepikeun ieu hate 

ka indungna anu ngandung 

ka ramana anu ngayuga 

ka indungna anu teu ngandung 

ka ramana anu teu ngayuga 

ka dulurna opat kalima pancer 

kalawan ka nu ngurus ngaluis hirup jeung huripna……… (sebutkeun ngaran anu dituju)

pamugi sing nyaah ka awaking

Conto Jangjawokan: *)

1.Malar teteg hate dina nyanghareupan jelema

Nu ngariung jiga lutung 

nu ngarendeng jiga monyet 

nya aing mandaha! 

maung pundung datang turu 

badak galak datang depa 

galudra di tengah imah 

kakeureut kasieup ku pohaci awaking.

2.Nyirep atawa meruhkeun musuh

Conto 1.

Sirep hyung sirep maung 

sirep buta euwah-euwah 

cau hujung tutulisan 

musuh-musuh ulah cunduk 

musuh keyang ulah datang 

ku ngaliwatna kawula, macan anu keur leumpang 

matak gek lepo siah, musuh handapeun aing

Conto 2.

Nini kaserangan bima

aki kaserangan bima 

metuna si ganda muka 

ngadiukan kadigulan 

ngadi cahaya srangenge 

batuk aing sada gugur

sora aing sada gelap 

bayu sere bayu sera 

bayu kaseraban aing 

sia tungkul aing tanggah

sia kasirep ku aing.

3.Nyinglar pibahalaeun

Curulung cai ti manggung 

barabat ti awang-awang 

cai tiis tanpa bisi 

mun deuk nyatru ka si itu 

mun deuk hala ka si eta 

anaking palias teuing.

*) Conto-conto dicutat tina “Tatar Pasundan” puterapanjalu blogspot.com geus  meunang ngaropea

     deui.